Lạm bàn chuyện… “nhớn”: điện hạt nhân!

1. Lịch sử thăng trầm:

– Năng lượng nguyên tử là một trong những phát minh vĩ đại của nhân loại: Bắt đầu phát điện thương mại ở thập niên 70 – 80 và được mô tả là: nguồn năng lượng vô tận khiến TG không còn lo nghĩ về việc thiếu năng lượng. Hiện nay khoảng 30 quốc gia sở hữu điện hạt nhân (chủ yếu là các nước phát triển). Tính đến ngày 01 tháng 4 2011, có 437 lò phản ứng hạt nhân hoạt động và chiếm 13% tổng sản lượng điện của TG.

– Thảm hoạ Chernobyl, Ukraina – Liên xô cũ năm 1986 – Hậu quả: Vợ chồng lấy nhau không dám sinh con, trẻ em sinh ra bị ung thư... Nó làm lay chuyển niềm tin của cả thế giới vào sự an toàn của năng lượng nguyên tử.

– Ngày 11/3 /2011 Thảm họa kép Fukushima – Hậu quả: cướp đi sinh mạng của gần 16.000 người trong khi hơn 4.000 người mất tích, thiệt hại ban đầu 74 tỉ USD…

Phản ứng “hậu” Fukushima: Người dân hàng loạt nước như Đức, Pháp, Mỹ, Thụy Điển… biểu tình phản đối điện hạt nhân. Cuộc thăm dò toàn cầu Ipsos Mori: 62% công dân trên toàn thế giới phản đối điện hạt nhân. Tiếp đến Chính phủ Đức: nhà máy điện hạt nhân cuối cùng của nước này sẽ đóng cửa vào năm 2022. Chính phủ Bỉ: Đóng cửa hoàn toàn vào 2025. Kết quả trưng cầu dân ý, 90% công dân Ý nói “no hạt nhân”: Chính phủ Ý tuyên bố sẽ từ bỏ điện hạt nhân… Và cuối cùng, ngày 5/5/2012 Nhật Bản, nước vừa chịu thảm họa và điện hạt nhân đóng góp 1/3 sản lượng điện đã: Đóng cửa nhà máy điện hạt nhân cuối cùng.

Tuy nhiên, vẫn có nhiều người, quốc gia… rất lạc quan về điện hạt nhân:

– Ngày 01-09-2011, IEA tuyên bố: loài người vẫn cần năng lượng nguyên tử “mặc kệ” Fukushima I và ý định từ bỏ năng lượng hạt nhân của một số nước” – Bà này chỉ được cái nói …đúng! Chứ nói: bỏ điện hạt nhân, nhân viên IEA bị giảm lương, thất nghiệp… Điên à!

– Giáo sư kinh tế Jeffrey Sachs, người đứng đầu Viện Trái đất thuộc Đại học Columbia tại Mỹ: “Chỉ điện hạt nhân mới chống được biến đổi khí hậu” – Nói đúng nhưng chưa đủ. Phải nói như bà này: “Nếu con người muốn giảm lượng khí CO₂ trong tương lai, chúng ta chỉ có ba lựa chọn thực tế: năng lượng hạt nhân, năng lượng tái sinh và khí đốt”.

– Chấp tất…  (cựu) Tổng thống Pháp, Nicolas Sarkozy: Chi 1 tỉ USD để phát triển điện hạt nhân. Không biết có phải vì thế mà ông bị… nock out trong cuộc bầu cử vào ngày 6/5/2012? Ngay sau đó, tân TT Pháp Hollande tuyên bố: Pháp sẽ có chính sách giảm phụ thuộc vào điện hạt nhân và rút các Cty khỏi dự án hạt nhân ở Anh.

– Còn Việt Nam: Sẽ triển khai điện hạt nhân có trách nhiệm – Trách nhiệm gì? Những người có quyền quyết điện hạt nhân, “thọ” lắm cũng chỉ “hưởng dương” vài chục năm nữa, nếu nhà máy điện hạt nhân “có chuyện” hoặc nợ “đầm đìa” (như Vinashin, Vinaline…) thì xuống âm phủ mà đòi “trách nhiệm”? Hơn nữa, ở ta “trách nhiệm” hay được gắn hai từ “tập thể”. Và thực tế: Quy trách nhiệm tập thể như… đấm vào không trung! – Phó chủ nhiệm UB Tư pháp Quốc hội nói. Đừng nói trách nhiệm khi mà sau 30 nữa chúng ta không biết mọi thứ sẽ thay đổi như thế nào.

2. Việt Nam có nên xây dựng điện hạt nhân hay không?

Quốc hội đã thông qua chủ trương, TT đã quyết: Sẽ khởi công nhà máy điện hạt nhân số I năm 2014 và bắt đầu phát điện năm 2020 tại tỉnh Ninh Thuận. Tuy nhiên, dư luận vẫn có những ý kiến trái chiều.

Lý do ủng hộ:

– Đảm bảo an toàn năng lượng – Sẽ đối phó được tình trạng thiếu điện hiện nay và tương lai.

– Điện hạt nhân VN an toàn hơn Fukushima – Nhà (thuê) tư vấn nói.

– Việt Nam quyết tâm làm điện nguyên tử – TT Nguyễn Tấn Dũng: “nếu không làm thì khổng đủ điện dùng”.

– Điện hạt nhân có vai giảm biến đổi khí hậu  – CO2 gần như “zero”.

– Điện hạt nhân là năng lượng sạch. Cũng có ý đúng nhưng để cái tựa đó … hơi ấu trĩ – cho 1 điểm!

– Điện hạt nhân giá rẻ: Điện hạt nhân là con gà đẻ trứng vàng. Điện hạt nhân là kinh tế nhất –  Nói thêm cho rõ: đây là ý kiến của ông Jean Marc Pastor – Chuyên gia hạt nhân Pháp, có thể ông đang đi… “chào  hàng”!

– Phù hợp với các nước mới nổi, “khát” năng lượng – Như TQ, AĐ, VN…

Lý do không ủng hộ:

– Điện hạt nhân không an toàn. Điện hạt nhân nhu cầu và quan ngại – GS Phạm Duy Hiển – Nguyên Việt trưởng viện nguyên tử Đà Lạt: điện hạt nhân cần có kỉ luật nghiêm minh… trong khi cái đó ở VN thì khó thay đổi ngày một ngày hai; Tài nguyên Uranium hầu như không có. Tri thức khoa học công nghệ còn ở mức a, b, c… Tiền bạc phải đi vay mượn… hơn nữa  “văn hóa an toàn” (hạt nhân) có như  “an toàn giao thông” hiện nay không! GS Nguyễn  Minh Thuyết: Ninh thuận nên dừng lại vẫn còn kịp – “chỉ đóng góp 4% năng lượng, không đáng phiêu lưu”!… Điện hạt nhân và những câu hỏi con bỏ ngõ: chúng ta chỉ sở hữu chứ không làm chủ chúng; nguy cơ mất độc lập, tự chủ vì: chúng ta phụ thuộc từ A – Z, và không có gì đảm bảo nhiên liệu hạt nhân được cung cấp đầy đủ.

– Tin nóng hổi đây! GS Phạm Duy Hiển vừa phát hiện: Dự báo nhu cầu điện VN mà Bộ CT trình QH 2009 dựa trên những dữ liệu không chính xác, duy ý chí. Chẳng hạn: dự báo GDP tăng 8,5%/năm trong 2008-2020 nhưng thực tế 4 năm qua GDP khoảng 4 – 6%; hệ số tăng điện/GDP = 2 nhưng thực tế trong năm 2011 chỉ là 1,6 và Nghị quyết  TW 4 khóa XI đặt ra mục tiêu đến 2020 là 1,0… – Đúng là đẽo chân cho vừa… giày!

– Chăm trong lò hạt nhân – Nhà thơ chăm Inrasara: “Dân số Chăm (ở Ninh Thuận) chỉ có chừng ấy, chết hết thì coi như tiệt nòi trong khi thế giới đang nỗ lực bảo tồn những đông vật quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng”! – Không biết thử đặt nhà máy điện hạt nhân gần nhà (hoặc quê) của các vị “quyết” và ủng hộ điện hạt nhân không biết các vị có… “giãy nảy”!?

– Chất thải điện hạt nhân: Xây nhà không có cầu tiêu. Cất giữ (chôn) chất thải hạt nhân. Nhật, Mỹ lên kế hoạch chôn chất thải hạt nhân ở… Mông Cổ! – Đúng là chơi độc! Nói túm lại: chất thải  hạt nhân chưa có giải pháp xử lý khả dĩ, chấm hết! Nhưng, đó là trên TG, VN thì sao? TS Đỗ Quý Sơn:…  “chờ xem sao”!

– Điện hạt nhân không rẻ: “Tính đơn thuần giá/kw điện thấp, nhưng rẻ là do nhà nước… bao cấp”! – Không biết chi phí xây dựng đã tính phí tổn thất đất đai, chi phí bảo hiểm, phí tháo gỡ (chiếm 25- 40% tổng mức đầu tư) …? Chẳng hạn như, 300 tỉ cho tuyên truyền điện hạt nhân. Giá điện hạt nhân vẫn là rẻ nhất… nếu chưa tính phí môi trường! Nhóm Energyfair (Công bằng năng lượng) của Anh thì tuyên bố: ngành công nghiệp điện hạt nhân nhận được trợ cấp không công bằng. TS Phùng Liên Đoàn – chuyên gia hạt nhân, đã làm việc trong ngành hạt nhân Mỹ hơn 40 năm: Chi phí nhà máy điện hạt nhân rất đắt, “rủi ro giá thành tăng gấp 200%-300% hơn dự kiến là chắc chắn xảy ra”; “ĐHN sẽ đắt gấp ba giá điện năm 2009, và vào năm 2020, sẽ vẫn đắt hơn điện từ đập nước, từ nhà máy đốt than và nhà máy đốt khí thiên nhiên”.

– Điện hạt nhân đi dễ khó về! – Bài viết của 1 nghiên cứu sinh tiến sĩ Đại học Y Nha khoa Tokyo: “Đừng xem thường một thiệt hại LỚN dù với xác suất NHỎ”.

Lời kết: Trong hoàn cảnh đất nước (có thể) thiếu điện, nhiệt điện gây ô nhiễm, thủy điện không “vô tận”, năng lượng tái tạo như phong điện, pin mặt trời… giá thành cao, điện hạt nhân trở thành một “điểm sáng”… khó cưỡng lại! Tuy nhiên, muốn phát triển điện hạt nhân thì chúng ta phải đủ tầm, lực và quản trị được rủi ro. Bởi nếu có sự cố hạt nhân, không có lời nào mô tả hết hậu quả.

Nhiều ý kiến cho rằng, chúng ta không nên vội vàng phát triển điện hạt nhân vì tiềm lực công nghệ, nhân lực… còn yếu. Vì vậy cần có thêm thời gian để nghiên cứu, đào tạo nhân lực, khảo sát công nghệ… Nhưng, có nhất thiết cứ phải là điện hạt nhân không? Nên nhớ rằng, điện hạt nhân là một hướng đi, chứ không phải là “lối thoát” duy nhất cho vấn đề điện năng ở Việt Nam. Bởi dự báo thiếu điện chưa thuyết phục và chi phí công nghệ năng lượng tái tạo đang giảm từng ngày.

Tại sao chúng ta không dùng 9 tỉ USD (sắp vay) để xây nhà máy điện hạt nhân dùng cho phát triển phong điện hay điện mặt trời!? Theo Ngân hàng thế giới (WB): tiềm năng điện gió của Việt Nam đứng đầu Đông Nam Á, với tổng công suất ước tính khoảng 513.360MW gấp 10 lần tổng công suất dự báo về nhu cầu điện của đất nước ta vào năm 2020. Nhà máy phong điện số 1 – Bình Thuận đã đi vào hoạt động (phát điện 30MW, công suất thiết kế 120MW), hàng loạt dự án điện gió ở Ninh Thuận (từ vài trăm đến hàng nghìn MW) đã lập dự án với sự quan tâm của nhiều nhà đầu tư nước ngoài, đã chứng minh VN có đủ gió và hoàn toàn có thể phát triển năng lượng sạch.

Với áp lực của dư luận, nhiều nước đã phải đóng cửa nhà máy và lên kế hoạch loại bỏ điện hạt nhân. Vì vậy mà các nước này đang “sốt sắng” muốn chuyển giao công nghệ hạt nhân sang nước khác, đặc biệt các nước đang phát triển. Chúng ta cần cảnh giác với chiêu: rẻ, an toàn, “sạch”… của các… “tiếp thị viên” hạt nhân!

Mặc dù, đất nước có thể thiếu điện, nhưng nếu có điện hạt nhân nó cũng chỉ góp thêm 4% (4.000MW) tổng lượng điện tiêu thụ của cả nước. Nếu giảm 4% lượng điện, VN có thể thiệt hại chút ít, nhưng con cháu chúng ta không sống trong bất an!

Nếu chuyển hướng tư duy và quyết tâm phát triển năng lượng tái tạo (như trợ giá điện gió, pin mặt trời…), chúng ta sẽ tạo ra một nền năng lượng (công nghệ, nhà quản lý, nhà khoa học, cộng đồng, dư luận…) CÓ TRÁCH NHIỆM!

N.X.C